Dans die de wereld veranderde

Dans die de wereld veranderde

Superhelden op de dansvloer

Beyoncé werkte met hen samen. Net als John Legend en Alonso King. Niet omdat het gezelschap hen benaderde, maar omdat het voor de grootste artiesten ter wereld een eer is om deel te mogen uitmaken van dit verhaal. Bij het Alvin Ailey American Dance Theater zijn namelijk niet de gaststerren, maar het gezelschap zelf de ster.

Dit najaar trekt het legendarische gezelschap uit New York voor het eerst onder leiding van nieuwe artistiek directeur Alicia Graf Mack naar Europa. De tournee gaat van start in Londen, waar Ailey van 15 tot en met 19 september te zien is in Sadler's Wells. Nadien reist het gezelschap door naar Brussel, waar het van 1 tot en met 4 oktober vier voorstellingen geeft in Vorst Nationaal. Van daaruit trekt het gezelschap verder naar Parijs, waar het van 7 tot en met 11 oktober neerstrijkt in het Palais des Congrès.

Een gezelschap dat de wereld veranderde

Het verhaal begint in 1958 in New York. Danser, choreograaf en visionair Alvin Ailey richt zijn eigen gezelschap op, middenin de Amerikaanse Burgerrechtenbeweging. Met amper zeven dansers, allemaal zwart, wil hij de Afro-Amerikaanse cultuur vieren en dans 'teruggeven aan de mensen'. Over de culturele rijkdom die hem dreef, schreef Ailey ooit dat het Afro-Amerikaanse erfgoed een van de rijkste schatten van Amerika is, en dat hij met zijn dansgezelschap die 'trillende schoonheid' wil vieren.

Tegen 1963 breidde Ailey de compagnie bewust uit naar een multiraciale groep. Hij wilde een plek creëren voor zwarte dansers die vaak met discriminatie te maken kregen, maar weigerde daarbij een gesloten wereld te bouwen. Dans was er voor iedereen.

'Dance is for everybody. I believe that the dance came from the people and that it should always be delivered back to the people.' – Alvin Ailey

De internationale doorbraak volgde snel. Het gezelschap toerde door het Verre Oosten, Zuidoost-Azië en Australië als onderdeel van president Kennedy's cultureel diplomatieprogramma. Ze traden in 1966 op tijdens het allereerste World Festival of Black Arts in Dakar en reisde een jaar later langs tien Afrikaanse landen voor het Amerikaanse State Department. In de jaren zeventig volgde zelfs een tournee door de Sovjet-Unie. Die voorstellingen werden rechtstreeks uitgezonden op de Moskouse televisie en bereikten meer dan 22 miljoen kijkers. Op de slotavond lokte een enthousiast klappend publiek het gezelschap meer dan dertig keer terug voor het gordijn. Terug in de VS waren alle shows uitverkocht.

Vandaag, ruim 65 jaar later, is het Alvin Ailey American Dance Theater uitgegroeid tot het grootste moderne dansgezelschap ter wereld. Het trad op in meer dan 70 landen op zes continenten, voor meer dan 25 miljoen mensen. Het Amerikaanse Congres erkende het gezelschap bij wet als culturele ambassadeur van de Verenigde Staten, en Alvin Ailey zelf ontving postuum de Presidential Medal of Freedom, de hoogste burgerlijke onderscheiding van het land.

Revelations: een meesterwerk over slavernij en vrijheid

In 1960, amper 29 jaar oud, creëerde Ailey zijn absolute meesterwerk: Revelations. Het stuk is gebaseerd op wat hijzelf zijn 'bloedherinneringen' noemde aan het opgroeien in een Baptistische gemeenschap in het rurale Texas, en vertelt in drie delen – via spirituals, gospel en blues – het verhaal van geloof en volharding op de weg van slavernij naar vrijheid.

Het eerste deel, Pilgrim of Sorrow, verzamelt liederen over het verdriet van zwarte mensen; de kostuums zijn aardkleurig, als symbool voor het opstaan uit de grond. Het tweede deel, Wade in the Water, draait om de doop en het reinigingsritueel dat Ailey als kind meemaakte langs de rivieren in het zuiden van de Verenigde Staten, verbeeld in wit en lichtblauw. Het derde deel, Move, Members, Move, brengt de vreugde van de spirituals tot leven, met dansers in geel, oranje en aardetinten die verwijzen naar een zondagse kerkdienst in het zuiden.

Oprah Winfrey vatte de aantrekkingskracht van het gezelschap ooit samen door te zeggen dat elke Amerikaan het aan zichzelf verplicht is om Ailey's Revelations een keer te zien.

Het theater ontgroeid

Revelations geldt vandaag als het meest bekeken moderne dansstuk aller tijden. De band met grote podia reikt verder dan het theater alleen. Het werd opgevoerd tijdens de openingsceremonie van de Olympische Spelen van 1968 in Mexico-Stad door het Ballet Folklórico de México, op uitdrukkelijk verzoek van Ailey zelf. Het gezelschap trad zelf ook op tijdens de Olympische Spelen van Atlanta in 1996 en het Olympisch Kunstenfestival van Salt Lake City in 2002.

Ook het Witte Huis is decennialang een vaste bestemming: van een optreden voor president Lyndon B. Johnson in 1968, over het inauguratiegala van Jimmy Carter in 1977, tot het staatsdiner van George W. Bush in 2003 ter ere van de Keniaanse president Mwai Kibaki.

Een thuis voor iedereen

Het Alvin Ailey American Dance Theater was van bij de oprichting een veilige haven voor zwarte dansers van alle seksuele geaardheden. Ailey zelf was homoseksueel, in een tijd waarin dat zowel in de bredere samenleving als in de zwarte gemeenschap nauwelijks aanvaard werd, en hield zijn privéleven angstvallig verborgen. Hij overleed op 1 december 1989 aan aidscomplicaties. In augustus 2019 werd hij geëerd in de Rainbow Honor Walk in San Francisco, als erkenning voor LGBTQ-personen met een blijvende bijdrage aan hun vakgebied.

Een nieuw tijdperk onder Alicia Graf Mack

Sinds 2026 begint het gezelschap aan een nieuw hoofdstuk. Alicia Graf Mack, pas de vierde artistiek directeur in 67 jaar, neemt het roer over. Ze is zelf een oud-sterdanseres van het gezelschap (2005-2014) en werd destijds begeleid door de legendarische Judith Jamison. Nadien werd ze de jongste en eerste zwarte vrouwelijke decaan en directeur van de dansafdeling aan de gerenommeerde Juilliard School in New York.

'We want to expand the way we dance and move, just as our culture unfolds. But we're always guided by the legacy.' – Alicia Graf Mack

Haar eerste Amerikaanse tournee – twintig steden met uitverkochte zalen – kreeg lovende kritieken van CNN tot The Washington Post en PBS NewsHour. Met de Europese tournee die dit najaar via Londen, Brussel en Parijs trekt, zet ze meteen ook de eerste stappen van het gezelschap op het internationale toneel onder haar leiding.

De dansers zijn superhelden

De dansers van Ailey zijn meer dan technische virtuozen: ze zijn verhalenvertellers en cultuurdragers. Danseres Samantha Figgins omschrijft de uitnodiging aan het publiek zo: kom om geraakt en getransformeerd te worden, geestelijk, emotioneel en fysiek. De dansers brengen vreugde, mededogen en menselijkheid op het podium, en wie zelf iets meedraagt, kan er wat van zijn last verlicht zien.

Bij Christopher R. Wilson gebeurde precies dat. Hij groeide op in Augusta, Georgia, en zag het gezelschap op zijn elfde voor het eerst optreden in het Fox Theatre, samen met zijn moeder. Hij herinnert zich die avond nog haarscherp: dansers die renden, sprongen, vlogen en elkaar over het podium gooiden. Hij zag naar eigen zeggen letterlijk superhelden op het podium staan, en wist meteen dat hij daar ook wilde staan. Dans werd een van zijn vele hobby's tot zijn moeder hem uiteindelijk deed kiezen. Hij koos dans, mede door die ene avond bij Ailey. Vandaag is Wilson zelf al acht jaar zo'n 'superheld'. Hij trad in 2018 officieel toe tot het gezelschap, en telkens als hij in het Fox Theatre speelt, loopt hij naar de plek waar hij als kind zat.

Artistiek directeur Alicia Graf Mack vat de missie van het gezelschap kernachtig samen: Ailey wilde een spiegel voorhouden aan de samenleving, om mensen te tonen hoe mooi ze zijn. Dat is nog steeds wat het gezelschap wil delen, waar ter wereld het ook optreedt.

Wie zich vooraf wil onderdompelen in het verhaal van het gezelschap, kan gratis terecht bij de documentairereeks Portrait of Ailey, in acht afleveringen te bekijken via ailey.org.

Alvin Ailey American Dance Theater

Beelden: Alvin Ailey - Andrew Eccles - Christopher Duggan - Paul Kolnik

Meer artikels

Labels

Aanbevolen artikels