Tot de laatste stip

Yayoi Kusama op de stip

Het Stedelijk Museum Amsterdam brengt tot 17 januari 2027 een groot overzicht van Yayoi Kusama, de Japanse kunstenares van de polkadots, pompoenen en spiegelkamers. Omdat ze nog geen maand voor de opening overleed, werd de retrospectieve een ultiem postuum eerbetoon. 

De tentoonstelling presenteert meer dan zeventig jaar van haar baanbrekende oeuvre. Uiteenlopende disciplines komen aan bod: schilderkunst, sculpturen, installaties, tekeningen, mode, collages en happenings. Dit overzicht beslaat haar volledige carrière, van de vroege werken die ze in haar geboorteplaats maakte, over baanbrekende experimenten in New York, tot recente stukken uit Tokio. Zowel historisch werk komt aan bod als stukken die nog nooit eerder in Europa te zien waren. Kusama maakte zelfs speciaal voor deze gelegenheid nieuwe creaties.

Stippen tegen de leegte

Kusama werd in 1929 geboren in Matsumoto, in de Japanse Alpen. Als kind zag ze al visioenen: netten en stippen die zich over alles rondom haar uitspreidden. Om ze de baas te blijven, schilderde ze de stippen na. In 1958 trok ze naar New York, waar ze doorbrak met haar Infinity Nets, grote doeken vol eindeloos herhaalde lusjes verf. Daarna volgden zachte sculpturen, naakte happenings vol stippen en vanaf 1965 de eerste Infinity Mirror Rooms. Dat zijn spiegelkamers waarin bezoeker, werk en ruimte in elkaar overlopen.

Narcissus

Tijdens de 33ste Biënnale van Venetië in 1966 legde Kusama 1500 spiegelbollen op het gazon voor het Italiaanse paviljoen en verkocht die als een straatventer aan voorbijgangers voor twee dollar per stuk. Deze 'Narcissus Garden' bezat al alle kenmerken van haar latere werk. De reflecterende plastic bollen weerspiegelden het portret van de toeschouwer en nodigden zo uit tot zelfreflectie en zelfs tot het opgaan van het eigen ik in het geheel. Met deze actie maakte Kusama bovendien een ironische knipoog naar de kunstmarkt waarvan ze vond dat die kunst veel te veel commercialiseerde.

De organisatoren lieten haar stoppen met de actie omdat men het ongepast vond om kunst te verkopen alsof het hotdogs of ijsjes waren. Haar installatie mocht wel blijven staan, ook al was ze niet officieel uitgenodigd om Japan te vertegenwoordigen. Dat duurde nog tot in 1993.

Icoon

Begin jaren zeventig keerde ze terug naar Japan. Daar woonde ze vanaf 1977 op eigen initiatief in een psychiatrische instelling in Tokio, met haar atelier om de hoek, en bleef ze onverminderd werken. Haar bekendheid bleef vooral beperkt tot de avant-garde. Het echte keerpunt kwam in 1993, toen ze Japan officieel vertegenwoordigde op de 45ste Biënnale van Venetië. Ze was de eerste vrouw met een solotentoonstelling in het Japanse paviljoen.

Dankzij commerciële samenwerkingen met merken als Louis Vuitton, en een Europese toer van een grote retrospectieve in 2011 - 2012 groeide Kusama uit tot een internationaal fenomeen dat even bekend werd om haar publieke persona als om haar kunst. Haar polkadots, pompoenen en spiegels werden wereldwijd iconen, tot op Instagram toe.

Op 14 augustus overleed Kusama in Tokio op 97 jarige leeftijd.

Zonder begin of einde

De tentoonstelling, samengesteld door conservator Leontine Coelewij, volgt Kusama van haar vroege werk in Matsumoto over de New Yorkse avant-garde tot haar recentste schilderijen uit Tokio. Zestig jaar na datum, ligt ook het werk terug in de zalen dat de artieste in 1965 aan het museum schonk. Een roeiboot met riemen, overdekt met witte, fallische uitstulpingen, met een paar damesschoenen erin en een ruimte eromheen die behangen is met zwart-witfoto's van diezelfde boot, getiteld: Aggregation: One Thousand Boats Show.

Het middelpunt van de tentoonstelling is een nieuwe spiegelkamer met een titel die zelf bijna oneindig is: Infinity Mirrored Room – The Hope of the Polka Dots Buried in Infinity Will Eternally Cover the Universe. Gespikkelde gele tentakels kronkelen door de ruimte, de spiegels doen de rest. Na een paar seconden weet je niet meer waar de kamer eindigt, wat precies de bedoeling is. Directeur Rein Wolfs vat het zo samen: 'In haar werk verdwijnt het onderscheid tussen jezelf en de wereld om je heen.'

Voor een artieste die decennialang experimenteerde met patronen, identiteit en oneindigheid, vormt deze spiegelkamer een meer dan waardig afscheid.

Meer info vind je bij het Stedelijk Museum Amsterdam.

Beeld: Infinity Mirrored Room – 'The Hope of the Polka Dots Buried in Infinity Will Eternally Cover the Universe', 2025. Mixed media, detail. Foto: Peter Tijhuis. © YAYOI KUSAMA

Meer artikels